Jedna kapliczka, dwie wojenne opowieści. Stary cmentarz w Przewrotnem

Na niewielkim ceglanego muru obiekcie spotykają się historia i miejscowe podania. W Przewrotnem zachowała się XVII-wieczna kapliczka nazywana „Latarnią Zmarłych”, a na tym samym cmentarzu znajdują się mogiły ofiar niemieckich represji. Jedna część historii pozostaje legendą, druga ma imiona, daty i udokumentowany tragiczny przebieg.

• XVII-wieczna kapliczka zachowała więcej pytań niż odpowiedzi
• Opowieść o chłopach poległych podczas XVII-wiecznych walk
• Zbiorowe mogiły przypominają o zbrodniach okupanta

XVII-wieczna kapliczka zachowała więcej pytań niż odpowiedzi

Stary cmentarz w Przewrotnem należy do najciekawszych miejsc historycznych gminy Głogów Małopolski i powiatu rzeszowskiego. Najstarszym i najbardziej charakterystycznym obiektem jest ceglana kapliczka określana jako „Latarnia Zmarłych”. Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje jej powstanie na lata 1625–1675. Do rejestru zabytków wpisano ją 6 lutego 1980 roku.

Latarnie umarłych pojawiały się w Europie już w średniowieczu. Budowano je w pobliżu cmentarzy, szpitali, przytułków i leprozoriów. W górnej części znajdowało się miejsce na światło widoczne z zewnątrz. W Polsce znanym przykładem jest gotycka latarnia przy kościele św. Mikołaja w Krakowie, która pierwotnie stała obok średniowiecznego szpitala dla trędowatych.

W przypadku kapliczki w Przewrotnem nie ma potwierdzenia, że rzeczywiście zapalano w niej światło ani że służyła dokładnie takiemu celowi jak klasyczne latarnie umarłych. Sama nazwa nawiązuje jednak do dawnej europejskiej tradycji i wyróżnia obiekt na tle innych zabytków tej części powiatu rzeszowskiego.

Codziennie nowe informacje z Rzeszowa publikujemy na faktyrzeszow.pl. Planujesz wolny czas? Aktualne wydarzenia i imprezy znajdziesz zawsze na faktyrzeszow.pl/wydarzenie.

Opowieść o chłopach poległych podczas XVII-wiecznych walk

Z kapliczką łączy się podanie o chłopach, którzy mieli zginąć podczas walk z wojskami najeźdźców. W jednej wersji chodzi o Szwedów walczących w czasie potopu, w innej o oddziały siedmiogrodzkiego księcia Jerzego II Rakoczego. Regionalne przekazy wspominają również organistę z Przewrotnego, któremu przypisuje się dowodzenie chłopskim oddziałem.

Datowanie kapliczki pasuje do epoki tych wydarzeń, ale nie przesądza o jej związku z konkretną mogiłą. Nie przeprowadzono badań archeologicznych, które potwierdzałyby, że pod budowlą pochowano poległych w zbiorowym grobie. Dla mieszkańców i osób interesujących się historią regionu ważne jest więc rozróżnienie między zachowanym zabytkiem a opowieścią przekazywaną przez kolejne pokolenia.

Podobny motyw pojawia się w przekazach o Stołowych Górach między Raniżowem a Wolą Raniżowską. Po II wojnie światowej, podczas pozyskiwania drewna na odbudowę zniszczonych gospodarstw, miały tam zostać odsłonięte ludzkie szczątki ułożone w regularny czworobok. Kości zebrano i pochowano później na cmentarzu w Raniżowie. W pobliżu znaleziono także szwedzki talar, co z czasem połączono z opowieścią o starciu chłopskiego oddziału ze Szwedami.

Zbiorowe mogiły przypominają o zbrodniach okupanta

Znacznie dokładniej udokumentowana jest historia ofiar niemieckiej okupacji. 1 grudnia 1942 roku zamordowano sześciu mieszkańców Przewrotnego: Franciszka Dziubka, Franciszka Drąga, Jana Pomykałę, Józefa Drąga, Jana Żaka i Wojciecha Żaka. Ich wspólna mogiła znajduje się na starym cmentarzu.

14 marca 1943 roku doszło do kolejnej akcji represyjnej. Według danych Instytutu Pamięci Narodowej zginęło wtedy 33 Polaków, w tym cztery kobiety i dwoje dzieci. W lokalnej relacji dotyczącej pochówku podano natomiast, że we wspólnej mogile złożono 34 ciała.

Kolejna zbrodnia miała miejsce 9 maja 1943 roku. Niemcy zamordowali 18 mieszkańców Przewrotnego. Ofiar nie pochowano na cmentarzu – egzekucję przeprowadzono przy niewielkiej sadzawce, a ciała złożono później w miejscu zbrodni. Po wojnie postawiono tam kaplicę pamiątkową.

Na starym cmentarzu znajduje się także mogiła 24 mieszkańców Huciska zamordowanych podczas niemieckiej pacyfikacji w 1943 roku. W 2006 roku zastąpiono wcześniejsze upamiętnienie nowym granitowym nagrobkiem. Na tablicach umieszczono nazwiska oraz wiek pochowanych.

Drugie miejsce pamięci znajduje się na Cmentarzu Górnym. W zbiorowej mogile spoczywa 11 partyzantów i mieszkańców Przewrotnego, Huciska oraz Stobiernej zamordowanych w 1943 roku. Część ofiar przeniesiono tam po ekshumacji mogił leśnych. Dzięki zachowanym nazwiskom, datom i miejscom pochówku stary cmentarz jest nie tylko zabytkowym punktem na mapie gminy, lecz także miejscem pamięci o ofiarach wojny.

na podstawie: Powiat Rzeszowski.