Z Głogowa Małopolskiego do Berna. Paszporty dawały szansę na życie

W historii Aleksandra Ładosia spotykają się dwa odległe miejsca – Lwów, w którym się urodził, oraz Głogów Małopolski, z którym przez pokolenia związana była jego rodzina. Późniejszy dyplomata wykorzystał swoją pozycję, by wspierać akcję fałszowania paszportów dla Żydów zagrożonych Zagładą. O jego głogowskich korzeniach przypominał nawet pseudonim „Jan Głogowczyk”.

• Ród Ładosiów wyrósł z głogowskiego rzemiosła
• „Jan Głogowczyk” zrobił karierę w dyplomacji
• Grupa Berneńska wystawiała paszporty dla osób zagrożonych Zagładą
• Głogów Małopolski przywraca pamięć o swoim dyplomacie

Ród Ładosiów wyrósł z głogowskiego rzemiosła

Rodzinna tradycja wiąże początek rodu z Janem Ładoszem, wcześniej znanym jako Janos. Przybysz z Węgier miał pojawić się w Głowowie, czyli dzisiejszym Głogowie Małopolskim, w drugiej połowie XVII wieku. Z jego przybyciem łączona jest działalność Hieronima Augustyna Lubomirskiego, właściciela miejscowych dóbr i uczestnika wypraw na Węgry.

Ładosz miał zajmować się końmi oraz pracować przy stadninie. Część słabszych gruntów folwarcznych mogła zostać przeznaczona na pastwiska i łąki potrzebne do hodowli. Z czasem nazwisko przybrało polską formę „Ładoś”, a kolejne pokolenia związały się z życiem Głogowa.

W rodzinie byli gospodarze, rzemieślnicy i masarze. Ładosiowie wytwarzali między innymi miejscową kiełbasę, z której Głogów Małopolski był znany także w późniejszych latach. Nie ograniczali się jednak do pracy zawodowej. Franciszek Kotula wspominał Antoniego Ładosia, który podczas powstania styczniowego przewoził broń i zaopatrzenie dla oddziałów działających po drugiej stronie Wisły.

Ojciec Aleksandra, Jan Ładoś, urodził się w Głogowie Małopolskim w 1840 roku. Po wyjeździe na studia do Lwowa pozostał tam na stałe i rozpoczął pracę w administracji pocztowej. Z czasem został radcą cesarsko-królewskiej Dyrekcji Poczt i Telegrafów dla Galicji i Wielkiego Księstwa Krakowskiego. Z jego małżeństwa z Albiną Kalous urodzili się Aleksander i Helena.

„Jan Głogowczyk” zrobił karierę w dyplomacji

Aleksander Ładoś kształcił się we Lwowie, a w 1910 roku rozpoczął studia historyczne. Zaangażował się w działalność niepodległościową, później działał w Polskim Stronnictwie Ludowym „Piast” i współpracował z Wincentym Witosem oraz Janem Dąbskim. Pseudonim „Jan Głogowczyk” przypominał zarówno o ojcu, jak i o miejscowości, z której wywodził się jego ród.

Po wybuchu I wojny światowej uczestniczył w organizowaniu Legionu Wschodniego. Austriackie władze aresztowały go za działalność niepodległościową i zmusiły do opuszczenia Galicji. Ładoś wyjechał do Szwajcarii, gdzie kontynuował naukę.

Do Polski wrócił w 1919 roku i rozpoczął pracę w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W kolejnych latach:

• był delegatem plebiscytowym na Spiszu i Orawie,
• pracował w Wydziale Prasowym MSZ,
• pełnił funkcję sekretarza polskiej delegacji podczas rozmów pokojowych z Rosją bolszewicką,
• reprezentował Polskę na Łotwie,
• był konsulem generalnym RP w Monachium.

Jako działacz ludowy krytykował Józefa Piłsudskiego i po przewrocie majowym znalazł się w konflikcie z obozem sanacyjnym. W 1931 roku stracił stanowisko w służbie dyplomatycznej. Później zajmował się publicystyką, współpracował ze szwajcarskim koncernem Hydro-Nitro i zbliżył się do Frontu Morges, związanego z Władysławem Sikorskim oraz Ignacym Janem Paderewskim.

W czasie II wojny światowej Ładoś działał najpierw we Francji, a następnie objął kierownictwo polskiego poselstwa w Bernie. Szwajcaria, pod naciskiem Niemiec, nie zaakceptowała jego listów uwierzytelniających, dlatego formalnie kierował placówką jako chargé d’affaires ad interim. Zajmował się pomocą dla polskich uchodźców oraz około 13 tysiącami internowanych żołnierzy 2. Dywizji Strzelców Pieszych.

Grupa Berneńska wystawiała paszporty dla osób zagrożonych Zagładą

Najważniejszym zadaniem Ładosia stało się wsparcie akcji paszportowej. W przedsięwzięciu uczestniczyli polscy dyplomaci oraz działacze żydowscy:

• Aleksander Ładoś,
• Stefan Ryniewicz,
• Konstanty Rokicki,
• Juliusz Kühl,
• Chaim Eiss,
• Abraham Silberschein.

Grupa zdobywała blankiety paszportowe państw Ameryki Łacińskiej i wpisywała na nich dane Żydów znajdujących się pod niemiecką okupacją. Najczęściej chodziło o dokumenty Paragwaju, ale wykorzystywano także paszporty Hondurasu, Haiti i Peru.

Taki dokument mógł zmienić los jego posiadacza. Niemcy mogli uznać go za obywatela państwa neutralnego, przeznaczonego do ewentualnej wymiany. Zamiast natychmiastowej deportacji do obozu zagłady niektóre osoby trafiały do obozów internowania. Nie dawało to gwarancji ocalenia, ale zwiększało szansę na przeżycie.

Ładoś zapewniał współpracownikom ochronę dyplomatyczną i polityczną. Gdy w 1943 roku szwajcarska policja zainteresowała się działalnością grupy, interweniował u władz tego kraju. Dochodzenie przeciwko polskim dyplomatom i ich żydowskim współpracownikom zostało wstrzymane.

Opublikowana przez Instytut Pileckiego „Lista Ładosia” obejmuje 3262 osoby. Z ustaleń badaczy wynika, że co najmniej 796 z nich przeżyło wojnę, 957 zginęło, a los pozostałych pozostaje nieznany. Lista nie jest pełna. Szacunki wskazują, że grupa mogła przygotować 4–5 tysięcy dokumentów dla łącznie 8–10 tysięcy osób.

Po wojnie Ładoś pozostał na emigracji. W 1946 roku przeniósł się ze Szwajcarii do Francji, a do Polski wrócił w 1960 roku. Zmarł 29 grudnia 1963 roku w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim. Nie miał żony ani dzieci.

Głogów Małopolski przywraca pamięć o swoim dyplomacie

Przez wiele dekad wiedza o roli Ładosia w akcji paszportowej pozostawała ograniczona. Zmianę przyniosły badania nad dokumentami polskiego poselstwa w Bernie. W 2018 roku do Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau trafiło Archiwum Eissa, zawierające między innymi korespondencję, listy nazwisk i materiały dotyczące pomocy organizowanej przez Grupę Berneńską.

W 2019 roku Aleksander Ładoś został pośmiertnie uhonorowany medalem Virtus et Fraternitas. Sejm ustanowił 2021 Rokiem Grupy Ładosia. Dla mieszkańców Głogowa Małopolskiego historia dyplomaty jest również częścią dziejów miejscowego rodu – nie tylko odległą opowieścią o wojennej dyplomacji.

Organizowane są tam zjazdy Ładosiów, a losy Aleksandra przedstawiono w filmie „Sprawy paszportowe. Aleksander Ładoś – zapomniany Sprawiedliwy” w reżyserii Rolanda Dubiela. W 2022 roku jego imię otrzymał miejski park. Dzięki temu pamięć o człowieku wywodzącym się z Głogowa Małopolskiego pozostaje obecna zarówno w opracowaniach historycznych, jak i w przestrzeni miasta.

na podstawie: Starostwo Powiatowe w Rzeszowie.