W Borku Starym od stuleci trwa Pogrzeb Matki Bożej

Na ramionach dziewcząt ubranych w białe suknie figura Zaśniętej Maryi przenoszona jest podczas sierpniowej procesji do ołtarza polowego. Ten obrzęd w Borku Starym nie jest współczesną rekonstrukcją, lecz tradycją sięgającą co najmniej czasów staropolskich. Historia sanktuarium łączy średniowieczne początki kultu, dominikański klasztor i obraz Matki Bożej Boreckiej koronowany papieskimi koronami.

• Średniowieczny obraz i kaplica odwiedzana przez pielgrzymów
• Dominikanie zbudowali barokową świątynię wokół dawnego kultu
• Biała procesja prowadzi do ołtarza polowego

Średniowieczny obraz i kaplica odwiedzana przez pielgrzymów

Początki kultu maryjnego w Borku Starym nie zostały jednoznacznie wyjaśnione. Miejscowa tradycja wskazuje rok 1336 i opowieść o wizerunku Matki Bożej, który miał pojawić się na drzewie wśród puszczy. W innym przekazie Maryja miała polecić wykonanie swojego obrazu. Żadne ze zdarzeń nie ma jednak potwierdzenia w źródłach powstałych w tamtym czasie.

Pewniejsze informacje pochodzą z początku XV wieku. Z notatki sporządzonej przez kronikarza w 1598 roku wynika, że już wtedy przypominano o kaplicy istniejącej w Borku od początków tego stulecia. Odwiedzali ją pielgrzymi, a w środku znajdował się otaczany czcią obraz Matki Bożej.

W 1420 roku arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski poświęcił kaplicę Najświętszej Maryi Panny. W dokumentach pojawia się ona także pod wezwaniem Świętego Krzyża. Borek Stary, razem z Tuligłowami, zaliczany jest do najstarszych ośrodków pielgrzymkowych na Pogórzu Dynowskim.

Do miejscowego kultu nawiązywał również Piotr Hiacynt Pruszcz. W wydanym w XVII wieku dziele „Morze łaski Bożej” łączył sławę boreckiego obrazu z rokiem 1336. Historycy ostrożniej oceniają tę datę, ale nie podważają wielowiekowej historii samego sanktuarium.

Dominikanie zbudowali barokową świątynię wokół dawnego kultu

Przełom nastąpił w drugiej połowie XVII wieku. W 1667 roku ks. Maciej z Ramnicy Niwicki, prepozyt tyczyński i kanonik kolegiaty jarosławskiej, przekazał dominikanom fundację przeznaczoną na opiekę nad miejscem kultu oraz obrazem słynącym z łask. Oficjalne wykazy Polskiej Prowincji Dominikanów wskazują ten rok jako początek obecności zakonu w Borku Starym. Zakonnicy zostali uroczyście wprowadzeni do sanktuarium w lutym 1670 roku.

Budowę obecnego kościoła rozpoczęto po wmurowaniu kamienia węgielnego w 1684 roku. Prace trwały z przerwami, między innymi z powodu problemów finansowych, aż do około 1726 roku. Przy wznoszeniu świątyni wymieniani są architekci Antoni Bellotyn i Maciej Paitner. Powstał barokowy, trójnawowy kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, konsekrowany w 1736 roku przez sufragana przemyskiego bp. Andrzeja Pruskiego.

W centrum świątyni znajduje się obraz Matki Bożej Boreckiej. 15 sierpnia 1919 roku wizerunki Maryi i Dzieciątka otrzymały złote korony papieskie. Ceremonii przewodniczył ówczesny biskup przemyski Józef Sebastian Pelczar. Według dominikanów była to pierwsza koronacja cudownego obrazu Matki Bożej przeprowadzona w odrodzonej Polsce.

Biała procesja prowadzi do ołtarza polowego

Najbardziej charakterystycznym elementem sierpniowych uroczystości jest obrzęd Zaśnięcia i Pogrzebu Matki Bożej. Jego istnienie potwierdzają materiały przechowywane w Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów, w tym księga wydatków konwentu „Expensa Conventus Borecensis 1679–1729”. Do tego dokumentu odwoływał się historyk dominikański o. Marek Miławicki, opisując dawne formy pobożności w Borku Starym.

Wigilia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny już przed wiekami zajmowała szczególne miejsce w kalendarzu sanktuarium. Początkowo wykorzystywano podczas obrzędu tak zwaną trumienkę Matki Bożej. Z czasem zastąpiła ją figura przedstawiająca Zaśniętą Maryję. Przed odpustem przenoszono ją do kaplicy św. Anny, gdzie ubierano w białe szaty i welon.

Kaplica, która stoi na wzgórzu powyżej kościoła i klasztoru, pochodzi z 1779 roku. Znajduje się obok cmentarza zakonnego dominikanów. To właśnie stamtąd wyrusza procesja, w której figurę niosą dziewczęta ubrane na biało.

Obecny przebieg uroczystości obejmuje kilka następujących po sobie etapów. Przygotowania rozpoczyna dziewięciodniowa nowenna, a następnie:

• 13 sierpnia figura Matki Bożej Zaśniętej jest przenoszona z kościoła do kaplicy św. Anny,
• następnego dnia z kaplicy wyrusza procesja,
• figura trafia do ołtarza polowego, gdzie odprawiana jest msza święta odpustowa.

W przekazach dotyczących pochodzenia obrzędu pojawia się informacja, że dominikanie mieli przejąć go od franciszkanów, a franciszkanie przywieźć z Ziemi Świętej. Dla tej części historii nie ma jednak tak mocnego potwierdzenia jak dla samego istnienia uroczystości. Najstarsze zachowane materiały dowodzą, że Pogrzeb Matki Bożej odbywał się w Borku Starym już na przełomie XVII i XVIII wieku.

Znaczenie sanktuarium wykracza poza samą miejscowość. Wizerunek Matki Bożej Boreckiej umieszczono na sztandarze Rady Powiatu Rzeszowskiego przyjętym w 2000 roku. Na złotym płacie znalazły się także słowa modlitwy Pod Twoją obronę uciekamy się. To symboliczne nawiązanie pokazuje, że historia boreckiego sanktuarium stała się częścią religijnego i regionalnego dziedzictwa ziemi rzeszowskiej.

na podstawie: Starostwo Powiatowe w Rzeszowie.