Dwa nazwiska na pomniku i historia walk, które objęły okolice Rzeszowa

Przed pomnikiem poświęconym Józefowi Klimczakowi „Piwko” i Janowi Komarzycy złożono kwiaty. Uroczystość przypomniała o żołnierzach Armii Krajowej, którzy latem 1944 roku walczyli z wycofującymi się Niemcami na południe i północ od Rzeszowa. W tamtych dniach akcja „Burza” objęła między innymi Boguchwałę, Tyczyn, Bratkowice i Głogów Małopolski. Była to nie tylko seria starć, lecz także próba pokazania, że polskie podziemie reprezentuje legalne władze Rzeczypospolitej.

• Kwiaty przed pomnikiem poległych żołnierzy AK
• Akcja „Burza” zaczęła się od ataków na niemieckie transporty
• Tyczyn, Bratkowice i Głogów Małopolski na szlaku walk
• Wyparcie Niemców z Rzeszowa nie zakończyło walki podziemia

Kwiaty przed pomnikiem poległych żołnierzy AK

Podczas uroczystości 28 lipca delegacja Powiatu Rzeszowskiego oddała hołd dwóm żołnierzom poległym na pograniczu Boguchwały i Zwięczycy. Wiązankę złożyli starosta rzeszowski Krzysztof Jarosz, radna powiatu rzeszowskiego Anna Wolska oraz radny Gminy Boguchwała Andrzej Zając.

– Pamiętamy o żołnierzach Armii Krajowej, którzy w lipcu 1944 roku podjęli otwartą walkę z niemieckim okupantem, płacąc za wolność najwyższą cenę. Naszym obowiązkiem jest zachowanie pamięci o ich odwadze i przekazanie tej historii kolejnym pokoleniom mieszkańców powiatu rzeszowskiego – powiedział starosta rzeszowski Krzysztof Jarosz.

Józef Klimczak „Piwko” i Jan Komarzyca zginęli 28 lipca 1944 roku. Pomnik odsłonięty w 2004 roku stoi w pobliżu miejsca walki. Warto przy tym pamiętać, że Zwięczyca i Staroniwa, związane z miejscowymi strukturami AK, znajdują się dziś w granicach Rzeszowa. Historia opisywanych wydarzeń dotyczy więc także terenów obecnego miasta, choć w czasie okupacji funkcjonowały one jako odrębne miejscowości.

Akcja „Burza” zaczęła się od ataków na niemieckie transporty

Działania w rejonie Boguchwały rozpoczęły się 26 lipca 1944 roku. Placówka AK używająca między innymi kryptonimu „39” obejmowała plutony z Boguchwały, Lutoryża, Niechobrza, Mogielnicy, Zgłobnia i Racławówki. Jednym z dowódców miejscowych struktur był podchorąży Józef Klimczak „Piwko”. W opracowaniach historycznych różnie określano jego funkcję – jako komendanta placówki albo dowódcę plutonu.

Akowcy spalili most drogowy pod Boguchwałą na trasie Rzeszów–Jasło . Zerwali również około 30 metrów torów, zatrzymując ruch kolejowy na mniej więcej 16 godzin. Z magazynów przejęli zboże i mąkę, które rozdano mieszkańcom.

Dzień później oddział podporucznika Stanisława Rzepki „Jastrzębia” zaatakował w Niechobrzu pięć niemieckich samochodów. Polskie podziemie zdobyło broń. Z meldunku wynikało, że po stronie niemieckiej zginęło trzech oficerów i pięciu żołnierzy, a dwóch Polaków zostało rannych.

Najtragiczniejsze wydarzenia w tej części regionu rozegrały się 28 lipca. Około 20 żołnierzy AK pod dowództwem Klimczaka wyszło z lasu mogielnickiego i ruszyło w stronę Zwięczycy. W pobliżu toczyła się walka oddziału Batalionów Chłopskich z Lubeni i Siedlisk z przeważającymi siłami niemieckimi. Niemcy dostrzegli nadchodzących akowców i przygotowali zasadzkę. Karabin maszynowy umieszczono na strychu jednego z domów.

Klimczak zdążył wydać rozkaz odwrotu, ale chwilę później został śmiertelnie postrzelony. Wycofujących się żołnierzy osłaniali Piotr Sitek i Kazimierz Janda. W rejon walk dotarli też zwiadowcy z plutonu AK Zwięczyca – plutonowy Jan Komarzyca i porucznik Józef Rałowski. Niemcy zatrzymali obu. Komarzyca miał przy sobie biało-czerwone opaski z napisem „AK Rozbratel”. Zastrzelono go podczas próby ucieczki, a Rałowskiego aresztowano i później wywieziono do Auschwitz.

Ciała Klimczaka i Komarzycy Niemcy porzucili w przydrożnym rowie w okolicach Łańcuta. Rodziny odnalazły poległych dzięki informacjom przypadkowych świadków. Po przejściu frontu, 6 sierpnia 1944 roku, odbyły się pochówki. Józef Klimczak spoczął w zbiorowej mogile żołnierzy AK na cmentarzu w Boguchwale, a Jan Komarzyca został pochowany w Zwięczycy.

Tyczyn, Bratkowice i Głogów Małopolski na szlaku walk

Jedno z największych wystąpień polskiego podziemia w rejonie Rzeszowa miało miejsce w Tyczynie. 26 lipca do walki z Niemcami przystąpili żołnierze Placówki AK „Topola”, wspierani przez Bataliony Chłopskie. Starcia trwały dwa dni i zakończyły się wycofaniem Niemców. Za datę uwolnienia Tyczyna przez polskie podziemie przyjmuje się 27 lipca. W Hermanowej działał natomiast szpital polowy dla rannych. Według relacji sanitariuszki Stefanii Obary mieścił się w budynku szkoły i funkcjonował od 28 lipca do 7 sierpnia 1944 roku.

Wieczorem 26 lipca w lasach bratkowickich zebrało się około 190 żołnierzy Zgrupowania III „Zachód”. Dowodził nimi podporucznik Józef Rzepka „Znicz”, znany także jako „Rekin” i „Krzysztof”. Oddział miał:

• trzy ręczne karabiny maszynowe,
• 25 pistoletów maszynowych,
• 53 karabiny,
• 60 granatów.

Uzbrojenie nie wystarczało dla wszystkich. Znaczna część żołnierzy nie miała broni palnej. Mimo to tego samego dnia patrol Rzepki starł się z Niemcami w Bratkowicach i zdobył broń. W potyczce zginął kapral Leon Rzepka „Karp”.

Inny patrol zaatakował w lesie Zarośliny, między Głogowem Małopolskim a Budami Głogowskimi, niemiecki samochód z zarekwirowaną żywnością. Trzech Niemców trafiło do niewoli. W nocy z 26 na 27 lipca akowcy zaatakowali również niemiecką kolumnę przewożącą amunicję ze składów na Wygodzie pod Głogowem Małopolskim. Według polskiego raportu kolumna liczyła około 260 wozów i była osłaniana przez ponad 300 żołnierzy.

Atak przeprowadzono około godziny trzeciej nad ranem w rejonie przysiółka Zastawie. Po nadejściu niemieckich posiłków i ryzyku okrążenia Rzepka zarządził odwrót. Polski meldunek mówił o 15 zabitych i około 30 rannych po stronie niemieckiej oraz siedmiu uszkodzonych pojazdach. Oddział AK miał wycofać się bez strat. Te liczby pochodzą jednak wyłącznie z polskiego sprawozdania bojowego. W kolejnych starciach pod Bratkowicami i Budami Głogowskimi akowcy zdobyli między innymi działko przeciwlotnicze, karabiny maszynowe, broń ręczną i amunicję.

Rankiem 28 lipca dziewięciu żołnierzy wysłanych po ukrytą amunicję zostało otoczonych i zmuszonych do poddania się. Niemcy rozstrzelali ich, mimo że mieli biało-czerwone opaski. Zginęli Eugeniusz Świder „Ruczaj”, Franciszek Kwoka „Sąg”, Franciszek Lis „Zawora”, Władysław Madej „Rygiel”, Roman Lis „Rożen”, Władysław Miśta „Ront”, Tadeusz Przywara „Nizioł”, Jan Rogala „Kalia” i Karol Lis „Ambra”.

Następnie Niemcy podpalili część Bratkowic i zamordowali mieszkańców. Imienne zestawienie wymienia dziesięć ofiar cywilnych, podczas gdy zbiorczy meldunek AK podawał ich 12. Po tych wydarzeniach osłabione Zgrupowanie „Zachód” wycofało się w stronę Widełki, a później wróciło do lasów bratkowickich. Dowództwo przejął porucznik Antoni Pawlus „Sewer”.

2 sierpnia wojska sowieckie rozpoczęły natarcie na niemiecką linię obrony w rejonie Głogowa Małopolskiego. W walkach uczestniczyli także żołnierze AK. Polegli Franciszek Grzesik „Wernyhora” i Władysław Gniewek „Recepta”. Następnego ranka Niemcy opuścili Głogów Małopolski, a działania akcji „Burza” w miejscowej placówce uznano za zakończone.

Wyparcie Niemców z Rzeszowa nie zakończyło walki podziemia

Kulminacją akcji „Burza” w regionie były walki o Rzeszów. Żołnierze Obwodu AK atakowali wycofujące się oddziały niemieckie, prowadzili rozpoznanie i współdziałali z Armią Czerwoną. 2 sierpnia resztki niemieckich wojsk zostały wyparte z miasta.

„Rzeszów jest wolny” – zameldował komendantowi Okręgu AK Kraków dowódca Podokręgu AK Rzeszów pułkownik Kazimierz Putek „Zworny”.

Dla mieszkańców oznaczało to koniec niemieckiej okupacji trwającej blisko pięć lat. Dla żołnierzy AK nie był to jednak początek oczekiwanej niepodległości. Podziemie zamierzało ujawnić się przed Sowietami jako przedstawiciel legalnych władz Rzeczypospolitej, lecz współpraca z Armią Czerwoną szybko się zakończyła. NKWD i sowieckie wojsko rozpoczęły rozbrajanie oraz aresztowania polskich konspiratorów.

Józef Rzepka pozostał po wojnie w podziemiu. Działał kolejno w organizacji „Nie”, Delegaturze Sił Zbrojnych oraz Zrzeszeniu „Wolność i Niezawisłość”. Aresztowany przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa, został skazany na śmierć. Stracono go 1 marca 1951 roku w więzieniu mokotowskim razem z Łukaszem Cieplińskim i innymi członkami IV Zarządu Głównego WiN.

Tegoroczna uroczystość przed pomnikiem w pobliżu dawnego miejsca walk przypomniała nie tylko nazwiska dwóch poległych. Pokazała też, że wydarzenia akcji „Burza” tworzyły ciąg starć rozciągnięty od Boguchwały i Tyczyna po Bratkowice, Głogów Małopolski i Rzeszów.

na podstawie: Powiat Rzeszów.